“ਗਿਆਨ ਦਾ ਮੰਦਰ” ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ

ਡਾ ਵਿਜੈ ਗਰਗ
ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਹ ਗਿਆਨ, ਸੂਝ-ਬੂਝ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਅਹਿਮ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੂੰ “ਗਿਆਨ ਦਾ ਮੰਦਰ” ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਪੱਤਰਿਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰ ਉਪਲਬਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਐਸੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਸਤਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੋਵੇ, ਅਧਿਆਪਕ, ਗਵੈੰਸ਼ਕ ਜਾਂ ਆਮ ਪਾਠਕ—ਹਰੇਕ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਮੋਬਾਈਲ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਸਮਾਂ ਖਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧੀਰਜ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸੋਚਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਸਮਾਜ ਹੀ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਅਹਿਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਇਸਦਾ ਵਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਜਾਂ ਪੁਸਤਕਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਹ ਅਮੁੱਕ ਸਾਗਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।