ਰੀਲਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਬਣੀ ਮਾਨਸਿਕ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਲੁੱਟ ਦਾ ਗੋਰਖਧੰਦਾ
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਿਪੋਰਟ (ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ)
ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਰੀਲਾਂ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਸਿਰਫ਼ ‘ਖੋਖਲੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ’ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸੂਝਵਾਨ ਲੇਖਕ, ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ‘ਸਕ੍ਰੀਨ’ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ‘ਸੰਸਾਰ’ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਸਾਰਥਕ ਸੰਵਾਦ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੁਫ਼ਤ ਮਨੋਰੰਜਨ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, “ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਖੁਦ ਇੱਕ ਉਤਪਾਦ (Product) ਹੋ।” ਪੰਜਾਬੀ ਨੌਜਵਾਨ ਅੱਜ ਇਸੇ ਬਾਜ਼ਾਰੀ ਖੇਡ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਹਲ਼ਾਂ ਜਾਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀਆਂ ਸਕ੍ਰੀਨਾਂ ‘ਤੇ ਚੱਲਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸੈਕਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀਡੀਓਜ਼ (ਰੀਲਾਂ) ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ, ਜੋ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਜਿਊਣ ਦੇ ਸਲੀਕੇ, ਸਾਹਿਤਕ ਰੁਚੀਆਂ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਅੱਜ ‘ਵਾਇਰਲ’ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਕ ਅੰਨ੍ਹੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮਾਨਸਿਕ ਮਹਾਮਾਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਬੌਧਿਕ ਕੰਗਾਲੀ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬੌਧਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰੀਲਾਂ ਨੇ ‘ਤਤਕਾਲੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ’ (Instant Gratification) ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਚਸਕਾ ਲਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਗੰਭੀਰ ਸਾਹਿਤ ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਨਾ ਹੁਣ ਪਹਾੜ ਚੜ੍ਹਨ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
• ਇਕਾਗਰਤਾ ਦੀ ਕਮੀ: ਲਗਾਤਾਰ ‘ਸਕ੍ਰੌਲਿੰਗ’ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦਿਮਾਗ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਸੈਕਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
• ਗਿਆਨ ਬਨਾਮ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅੱਜ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਸੁੰਨੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਰੀਲ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸੜਕਾਂ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਥਾਂ ਹੁਣ ਅਧੂਰੀ ਅਤੇ ਸਤਹੀ ‘ਜਾਣਕਾਰੀ’ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ।
ਸੂਝਵਾਨ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਸੋਕਾ ਅਤੇ ਸਸਤੀ ਸ਼ੋਹਰਤ
ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ, ਉੱਥੇ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ, ਪਾਸ਼ ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਵਰਗੇ ਚਿੰਤਕ ਪੈਦਾ ਹੋਣੇ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
• ਸਤਹੀ ਸਮੱਗਰੀ: ਅੱਜ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਲੇਖਕ ਬਣਨ ਲਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਦੋ ਤੁਕਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਲਗਾ ਕੇ ਵਾਇਰਲ ਹੋਣਾ ਬਿਹਤਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
• ਵਿਊਜ਼ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ: ਲੇਖਕ ਹੁਣ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ‘ਵਿਊਜ਼’ ਦੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਉਹ ਉਹੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਾਇਰਲ ਹੋ ਸਕੇ, ਨਾ ਕਿ ਉਹ ਜੋ ਸਮਾਜ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇ।
ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਪਛਾਣ
ਰੀਲਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨੇ ‘ਹਉਮੈ’ ਅਤੇ ‘ਵਿਖਾਵੇ’ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਉਚਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
• ਡੋਪਾਮਾਈਨ ਦਾ ਜਾਲ: ਹਰ ਲਾਈਕ ਅਤੇ ਕੁਮੈਂਟ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ ਵਰਗਾ ਅਹਿਸਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਊਜ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਤਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਚਿੜਚਿੜੇਪਨ ਅਤੇ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
• ਹੀਣ ਭਾਵਨਾ: ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਫਿਲਟਰ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਚਮਕਦਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇਖ ਕੇ ਆਮ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੀ ਸਾਧਾਰਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਕਟ ਹੈ।
ਆਰਥਿਕ ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚਿਤਰਣ
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਫੋਕੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ।
• ਵਿਖਾਵੇ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ: ਰੀਲਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਹਿੰਗੇ ਫ਼ੋਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਂਡਡ ਕੱਪੜੇ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ‘ਤੇ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੱਧ ਵਰਗ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਰਹੇ ਹਨ।
• ਗਨ ਕਲਚਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ: ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ‘ਗੰਡਾਸੇ’, ‘ਹਥਿਆਰ’ ਅਤੇ ‘ਜੱਟਵਾਦ’ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਹੈ।
ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ: ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਰਾਹ
ਇਸ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਹੰਭਲਾ ਮਾਰਨਾ ਪਵੇਗਾ:
• ਡਿਜੀਟਲ ਡੀਟੌਕਸ: ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਟਾਈਮ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਘੰਟਾ ਬਿਨਾਂ ਫ਼ੋਨ ਤੋਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਾਂਝ ਪਾਉਣ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
• ਕਿਤਾਬ ਸੱਭਿਆਚਾਰ: ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ‘ਚਰਚਾ ਘਰ’ ਬਣਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਪਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ।
• ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ: ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੁਦ ਉਦਾਹਰਣ ਬਣਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਮਾਪੇ ਖੁਦ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਨਗੇ, ਤਾਂ ਹੀ ਬੱਚਾ ਰੀਲਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਵੇਗਾ।
ਰੀਲਾਂ ਦੀ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਜਾਲ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਸਿਰਫ਼ ‘ਖੋਖਲੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ’ ਹੈ। ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਦਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਆਦਤ ਦਾ ਬਦਲਣਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਕੌਮ ਦਾ ਬੌਧਿਕ ਪਤਨ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸੂਝਵਾਨ ਲੇਖਕ, ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ‘ਸਕ੍ਰੀਨ’ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ‘ਸੰਸਾਰ’ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਸਾਰਥਕ ਸੰਵਾਦ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਮਾਨਸਿਕ ਗੁਲਾਮੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅੰਕੜੇ
ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਡਾਟਾ ਵੱਲ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:
ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ
‘ਤੇ ਅਸਰ
ਰੀਲਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲਾਇਆ ਹੈ।
- ਨਿੱਜਤਾ ਦਾ ਖਾਤਮਾ: ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਰਸੋਈ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬੈੱਡਰੂਮ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਰੀਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਨਤਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
- ਨਕਲੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ: ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੀਲਾਂ ਦੇਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਘੱਟ ਸਮਝਣਾ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਹਰ ਸਿੱਕੇ ਦੇ ਦੋ ਪਹਿਲੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰੀਲਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ: - ਲੁਕਵੀਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾ: ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਗੌਡਫਾਦਰ ਦੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।
- ਜਾਗਰੂਕਤਾ: ਕਈ ਲੋਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੀਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਂਝੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਇਹ ‘ਡਿਜੀਟਲ ਪੰਜਾਬ’ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਵਰਦਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਇਹ ਸਿਰਫ ਵਿਖਾਵੇ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਧਿਆਨ ਦੀ ਘਾਟ (Attention Deficit): ਪਹਿਲਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ ਜਾਂ ਗੰਭੀਰ ਬਹਿਸਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ 15 ਸੈਕਿੰਡ ਦੀ ਵੀਡੀਓ ਨੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਆਦੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਗੱਲ 1 ਮਿੰਟ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਅੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ “Short-cut” ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ।
ਰੀਲਾਂ ਦੀ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਜਾਲ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਪਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਦਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਆਦਤ ਦਾ ਬਦਲਣਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਕੌਮ ਦਾ ਬੌਧਿਕ ਪਤਨ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਵੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰਥਕ ਚਿੰਤਨ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਨਾ ਮੁੜੇ, ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ ‘15 ਸੈਕਿੰਡ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ’ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਕੋਈ ‘ਇਤਿਹਾਸ’ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਰੀਲਾਂ ਦੇ ਕਮੈਂਟ ਸੈਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦੇਖੀਏ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਗਾਲੀ-ਗਲੋਚ, ਜਾਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਫੋਕੀ ਅਣਖ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਕਿੰਨੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਮੁੱਦੇ (ਜਿਵੇਂ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਨਸ਼ਾ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਕਟ) ‘ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ‘ਬਦਲੇ’ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹਨ।
ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਨਾਦਰ: ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮੂਰਖਤਾ ਭਰੀ ਹਰਕਤ ਵਾਲੀ ਰੀਲ ਨੂੰ ਲੱਖਾਂ ਲਾਈਕਸ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੌ ਲੋਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦੇ, ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣੇ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ “ਸ਼ੋਰ” ਦੀ ਕਦਰ ਹੈ, “ਸ਼ਬਦ” ਦੀ ਨਹੀਂ।
ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ‘ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ ਕੌਮ’ ਤੋਂ ‘ਸਕ੍ਰੌਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭੀੜ’ ਬਣਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਰੀਲਾਂ ਦੇ ਇਸ ਹੜ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਨੌਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਮੁੜ ਸਾਰਥਕ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਵੱਲ ਮੋੜਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਹੇਠਾਂ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਕੁਝ ਵਿਹਾਰਕ ਅਤੇ ਠੋਸ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ:
ਰੀਲਾਂ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਦੀ ਰੁਚੀ ਜਗਾਉਣ ਦੇ ਉਪਾਅ
ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬੌਧਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਨਿੱਜੀ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣੇ ਪੈਣਗੇ:
‘ਡਿਜੀਟਲ ਡੀਟੌਕਸ’ (Digital Detox) ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਪਵੇਗਾ। - ਸਕ੍ਰੀਨ ਟਾਈਮ ਦੀ ਸੀਮਾ: ਹਰ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਫ਼ੋਨ ‘ਤੇ ‘ਐਪ ਟਾਈਮਰ’ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਰੀਲਾਂ ਦੇਖਣ ਲਈ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ 30 ਮਿੰਟ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਬਚਿਆ ਸਮਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੁਨਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ਨੋ-ਫੋਨ ਜ਼ੋਨ: ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦੇ ਖਾਣੇ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਸੌਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਘੰਟਾ ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼ੋਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਗੱਲਬਾਤ ਜਾਂ ਡਾਇਰੀ ਲਿਖਣ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਹੋਵੇ।
ਕਿਤਾਬ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ (Reading Culture)
ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਕੋਈ ਬੋਝ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਆਨੰਦ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। - ਪਿੰਡ-ਪੱਧਰੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਬਣਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਹੀ ਨਾ ਹੋਣ, ਸਗੋਂ ਉੱਥੇ ਵਾਈ-ਫਾਈ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਚਰਚਾ ਘਰ’ ਹੋਣ। ਜਿੱਥੇ ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਠ ਕੇ ਕਿਸੇ ਲੇਖ ਜਾਂ ਕਿਤਾਬ ‘ਤੇ ਬਹਿਸ ਕਰ ਸਕਣ।
- ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ: ਸਾਨੂੰ ਜਨਮਦਿਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਮਹਿੰਗੇ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
- ਸਾਰਥਕ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ
ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਚੰਗੇ ਲੇਖਕ ਪੈਦਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨੀ ਸਿੱਖਣੀ ਪਵੇਗੀ।
- ਸਾਹਿਤਕ ਮੁਕਾਬਲੇ: ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ‘ਰੀਲ ਮੇਕਿੰਗ’ ਮੁਕਾਬਲੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ‘ਗੰਭੀਰ ਲੇਖ ਲਿਖਣ’ ਅਤੇ ‘ਕਿਤਾਬ ਸਮੀਖਿਆ’ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
- ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ: ਸੂਝਵਾਨ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਰੀਲਾਂ ਦੇ ਫਾਰਮੈਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਗੰਭੀਰ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਦਿਲਚਸਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਰੁਚੀ ਮੁੜ ਜਾਗ ਸਕੇ।
ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ: ‘ਉਦਾਹਰਣ’ ਬਣੋ
ਬੱਚੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਜੋ ਅਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਉਹ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਸੀਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। - ਖੁਦ ਪੜ੍ਹੋ: ਜੇਕਰ ਮਾਪੇ ਖੁਦ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਰੀਲਾਂ ਦੇਖਣਗੇ, ਤਾਂ ਬੱਚਾ ਕਦੇ ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕੇਗਾ। ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਜਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨ।
- ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ: ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਕੀ ‘ਕੂੜਾ’ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ‘ਗਿਆਨ’। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰਥਕ ਯੂਟਿਊਬ ਚੈਨਲਾਂ ਜਾਂ ਪੌਡਕਾਸਟਾਂ ਵੱਲ ਮੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਇਨਫਲੂਐਂਸਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਫਾਲੋਅਰਜ਼ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। - ਸਾਰਥਕ ਪ੍ਰਚਾਰ: ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਲਾਕਾਰ ਕਿਸੇ ਚੰਗੀ ਕਿਤਾਬ ਬਾਰੇ ਰੀਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਅਸਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਇਨਫਲੂਐਂਸਰਾਂ ਦੀ ਹੌਸਲਾ ਅਫਜ਼ਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਦਿਅਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ
ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸਿਰਫ਼ ‘ਰੱਟਾ’ ਲਗਾ ਕੇ ਨੰਬਰ ਲੈਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। - ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੋਚ (Critical Thinking): ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ।
ਰੀਲਾਂ ਦੀ ਚਮਕ-ਧਮਕ ਇੱਕ ਨਕਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚੁੰਧਿਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸਦੀਵੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਪੰਜਾਬੀ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਕਿ “ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਕਿਤਾਬ ਸੌ ਰੀਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ”, ਉਸ ਦਿਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬੌਧਿਕ ਕੰਗਾਲੀ ਦੂਰ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਾਨੂੰ ‘ਵਾਇਰਲ’ ਹੋਣ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ‘ਵਿਦਵਾਨ’ ਬਣਨ ਦੇ ਰਾਹ ਪੈਣਾ ਪਵੇਗਾ।
