ਸਮਾਜ ਦੀ ਧੜਕਣ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਚ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ

ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ, ਸੰਪਰਕ: 94786-13328
ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਜੁਲਾਈ 1897 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਚੱਕ ਹਮੀਦ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੇਹਲਮ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਂ ਹੰਸ ਰਾਜ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਬਹਾਦਰ ਚੰਦ ਸੂਰੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਲੱਛਮੀ ਸੀ। ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਛੇਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਸਾਇਆ ਸਿਰ ਤੋਂ ਉੱਠ ਗਿਆ ਤੇ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਧੂਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਰੋਟੀ-ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਲੱਗਣਾ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਲਵਾਈ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ’ਤੇ ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜੇ ਅਤੇ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਲਫ਼ੀਆਂ ਵੀ ਵੇਚੀਆਂ। ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬਚਪਨ ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਨਿਆਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦਿਆਂ ਬੀਤਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬੀ, ਭੁੱਖ, ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੇੜਿਓਂ ਦੇਖਿਆ। ਇਹੀ ਅਨੁਭਵ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਵੀ ਬਣੇ।
ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਵਾਨੀ ਵੇਲੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਿਸ ਮਗਰੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਇਆ। ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਨਾਰੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਗਰੀਬੀ, ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ ਤੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਉਤੇ ਤਿੱਖਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸੇਧਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੌਖੀ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਸਕਣਾ ਕੋਈ ਔਖਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਧੜਕਣ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਰੂਹ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵੀ।
ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 1918 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਸਤਗੁਰ ਮਹਿਮਾ’ ਛਾਪੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਪਾਰਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਛਪੀ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਫ਼ਲ ਪੁਸਤਕ ਸੀ। 1919 ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ ਦੇ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਬਣੇ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਹੋਏ ਦਿਲ ਨੂੰ ਦਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਮਲੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਿੱਖਾ ਕੀਤਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਰਦ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ‘ਖੂਨੀ ਵੈਸਾਖੀ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਅਸਲੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ’ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਪਾਬੰਦੀ ਵੀ ਲਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਮੋਰਚਾ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਆਸੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਿਖਾਈ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰਾਹੀਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ।
ਕਹਾਣੀ, ਨਾਵਲ ਜਾਂ ਕਵਿਤਾ- ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਸਮਾਜ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਚੀਕ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ‘ਚਿੱਟਾ ਲਹੂ’, ‘ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਪੀ’ ਅਤੇ ‘ਇਕ ਮਿਆਨ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ’ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਚਿੱਟਾ ਲਹੂ’ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰਗ-ਰਗ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, “ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਸਫੈਦ ਲਹੂ ਦੇ ਕਣ ਥੰਮ ਗਏ ਹਨ।”
ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਪੀ, ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦੋਹਰੇ ਮੌਲਿਕ ਸੁਭਾਵਾਂ ’ਤੇ ਚਾਨਣ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਪੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਉਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਲ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਅਤੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦੀ ਸੰਕਟ-ਕਥਾ ’ਚ ਹੈ।
ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਕੋਈ ਆਮ ਨਾਵਲਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਸਮਾਜ ਦੀ ਧੜਕਨ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਦਰਦ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਮਾਜ ਚੁੱਪ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਲਮ ਬੋਲਦੀ ਸੀ।
ਉਸ ਦੇ ਨਾਵਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ‘ਚਿੱਟਾ ਲਹੂ’ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਲਹੂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਇਸ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰਗ਼ ਰਗ਼ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਚੁੱਕਿਆ ਉਹ ਜ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡੇ ’ਤੇ ਹੰਢਾਇਆ ਵੀ ਹੈ। ‘ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਪੀ’ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਅੰਦਰਲੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਉਹ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਪ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
‘ਵਿਧਵਾ’ ਵਿੱਚ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਔਰਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸਾਇਆ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਹੈ। ਉਹ ਔਰਤ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨੂੰ ਸਿਆਹੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਸੱਚ ਲਿਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ‘ਧਰਤੀ ਦੇ ਲਾਲ’ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਕਲਮ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਰਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਿੱਟੀ, ਜੋ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਕੁਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਅੰਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲਿਖਤ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਉਂਦਾ, ਪਾਠਕ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੌਖੀ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਵ ਗਹਿਰੇ ਹਨ। ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀ ਮਿਠਾਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾ, ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਕਲਮ ਵਿੱਚ ਰਲੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਇਕ ਉੱਚਕੋਟੀ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਕਾਗਜ਼ ’ਤੇ ਉਕੇਰਿਆ ਹੈ।
ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ (ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ) ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ, ‘‘ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਾਇਆ।’’
ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ‘‘ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਲਮ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬ ਵੀ।”
ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਨੇ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ‘‘ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਦਰਪਣ” ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਜੀਵਨ, ਗਰੀਬ ਵਰਗ ਅਤੇ ਦੱਬੇ ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣ ਕੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ।
ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਰਾਜਿਆਂ-ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ। ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲਿਖਤ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੁਣ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੈ, ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਕਲਮ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ, ਕਲਮ ਨਾਲ ਜਿਊਂਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਹੈ।
ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਈਆਂ ਨੇ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ’ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਚੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦੀ ਜਟਿਲਤਾ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ ਦੇ ਵਿਵਾਦ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਜ਼ਬਾਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸਾਹਿਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਸਧਾਰਣ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗਹਿਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਆਮ ਲੋਕ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1962 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲ ‘ਇੱਕ ਮਿਆਨ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ’ ਲਈ ਸਾਹਿਤਕ ਅਕਾਦਮੀ ਐਵਾਰਡ 1962 ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ 1998 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮੌਕੇ ਆਧਿਕਾਰਕ ਸਟੈਂਪ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ 50 ਸਾਲ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਫ਼ਰ ’ਚ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨੇ 40 ਨਾਵਲ, ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਾਲੀਦਾਸ, ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ, ਟਾਲਸਟਾਏ, ਡਿਕਨਜ਼, ਟੈਗੋਰ ਅਤੇ ਬਰਨਾਰਡ ਸ਼ਾਅ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
1971 ਦੇ ਦਸੰਬਰ 28 ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਪ੍ਰੀਤਨਗਰ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਕਲਮ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਰਾਹੀਂ ਅੱਜ ਵੀ ਜੀਵਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।