ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਇੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਇਤਿਹਾਸ

ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ, ਪਟਿਆਲਾ
ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਸਿਆ ਰਾਜ, ਫਿਰ ਬਣਿਆ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ
ਕਿਲ੍ਹਾ ਕਦੋਂ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਬਣਾਇਆ?
ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ 1763 ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪੱਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਜੋੜੇ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਅੰਦਰੂਨ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ, ਜਦਕਿ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਅੱਜ ਜਿਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਕਈ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਇਮਾਰਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ।
ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ਪਈ?
18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਤਾਕਤਾਂ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਉਸ ਉਭਰਦੀ ਹੋਈ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਸਤੀ ਵਧਦੀ ਗਈ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਇਲਾਕੇ ਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸਿਰਫ਼ ਫੌਜੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬਣਿਆ ਠਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੋਇਆ।
ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ?
ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿਸ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਉਹ ਅਗਲੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਰਾਜਸੀ ਤਾਕਤ ਵਜੋਂ ਉਭਰੀ। ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਨੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਭਰੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ, ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ। ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵੀ ਇੱਥੇ ਰਹੀ। ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੁਹੱਲਿਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੇੜਿਓਂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੀ ਖਾਸ ਹੈ?
ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਸਿੱਖ ਰਾਜਸੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਸਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਪੂਤ, ਮੁਗਲ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅੰਦਰੂਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਈ ਕਮਰੇ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਹਿੱਸੇ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨੀ ਗੇਟ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਮਹਿਰਾਬੀ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟੀ ਖਿੜਕੀਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਣੇ ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਦੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਅਜਾਇਬਘਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਿਲ੍ਹਾ ਅੰਦਰੂਨ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ?
ਕਿਲ੍ਹਾ ਅੰਦਰੂਨ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਦਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਕਮਰਿਆਂ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਹੜਿਆਂ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟੀ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਕਲਾ ਦੀ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਸਕੋ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਕਲਾ-ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ, ਰਣ ਬਾਸ, ਰੰਗ ਮਹਲ ਅਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਲ ਵਰਗੇ ਭਾਗ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਰਾਜਸੀ ਸਮਾਗਮਾਂ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਿਲ੍ਹਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਹਲ-ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ।
ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਅੱਜ ਕੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ?
ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਦੌਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਮਲਿਆਂ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅਜਾਇਬਘਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਰਾਜਸੀ ਦੌਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਈ ਵਸਤਾਂ ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਬੋਹੀਮੀਅਨ ਕੱਟ-ਗਲਾਸ ਦੇ ਝਾੜ-ਫਾਨੂਸ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਲਾਤਮਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਲਈ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹਨ।
ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੈਨਨ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਵਸਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਝਲਕ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਵੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦੌਰ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜਿਆ?
ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਮਹਲ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਣਵਾਈਆਂ, ਪਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਆਪਣੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਕਰਕੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।
19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਿਲ੍ਹਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਦਸ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦਰਸ਼ਨੀ ਗੇਟ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੇ ਪਟਿਆਲਾ ਦਾ ਬਦਲਦਾ ਦੌਰ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖਿਆ?
ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਨੇ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਉਭਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਦੌਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇਖੀਆਂ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਰਾਜਸੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। 1948 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਹੋਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੈਪਸੂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1956 ਵਿੱਚ ਪੈਪਸੂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਨੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਤੋਂ ਉਭਰ ਕੇ ਰਿਆਸਤ ਬਣਨ, ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਏਕੀਕਰਨ ਤੱਕ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਫ਼ਰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇਖਿਆ।
ਅੱਜ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਕੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ?
ਅੱਜ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕੰਧਾਂ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਮਹਿਰਾਬਾਂ, ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ, ਦਰਬਾਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਵਸਤਾਂ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਕਾਰੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਪੂਤ, ਮੁਗਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਮਾਰਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਜੰਗ ਜਾਂ ਇੱਕ ਰਾਜੇ ਦੀ ਯਾਦ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਜਨਮ, ਵਿਕਾਸ, ਸ਼ਾਹੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਏਕੀਕਰਨ ਤੱਕ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ
ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। 1763 ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖੀ ਗਈ ਨੀਂਹ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਾਜਸੀ ਕੇਂਦਰ ਵਸਿਆ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਪੱਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੂਹ ਤੱਕ ਦਾ ਇਸ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਦੌਰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਦਲਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਜਨਮ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਇੱਟਾਂ, ਮਹਿਰਾਬਾਂ, ਚਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਹਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।