ਕਿਲ੍ਹਾ ਕਦੋਂ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਬਣਾਇਆ?
ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਉਸਾਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਕੁਸ਼ਾਣ ਕਾਲ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦਾਬ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਕਿਲ੍ਹਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਇਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ਪਈ?
ਬਠਿੰਡਾ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੇ ਰਸਤਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਫੌਜੀ ਠਿਕਾਣੇ ਦੀ ਲੋੜ ਰਹੀ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉੱਚੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੰਧਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਕੂਮਤਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਵਾਏ।
ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਦੇਖੀਆਂ?
ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇਖੀਆਂ। ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ ਨੇ 1004 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਬਠਿੰਡਾ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਗਵਾਹ ਬਣਿਆ।
ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ ਨਾਲ ਕੀ ਸਬੰਧ ਰਿਹਾ?
ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਹਾਣੀ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਸ਼ਾਸਕ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ। 1240 ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਮਲਿਕ ਅਲਤੂਨੀਆ ਵੱਲੋਂ ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਜ਼ੀਆ ਅਤੇ ਅਲਤੂਨੀਆ ਨੇ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਇਹ ਯਤਨ ਕਾਮਯਾਬ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇਹ ਘਟਨਾ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਛਾਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜਿਆ?
ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਬਠਿੰਡਾ ਆਉਣ ਨਾਲ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਬਠਿੰਡਾ ਆਉਣ ਦੀ ਯਾਦ ਵੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੰਧ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮਹੱਤਵ ਕੀ ਸੀ?
ਬਠਿੰਡਾ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਣਨੀਤਕ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਸ ਵੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਬਠਿੰਡਾ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦਾ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਬੁਰਜ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਮਾਰਤ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਫੌਜੀ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 36 ਬੁਰਜਾਂ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਅੱਗੇ ਕੀ ਬਣਿਆ?
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਲ੍ਹਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਸੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 1754 ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡਾ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤੀ ਦੌਰ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ। ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤੀ ਕੰਮ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਅੱਜ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕੀ ਹੈ?
ਅੱਜ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਲਈ ਕੰਮ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇੱਟਾਂ, ਉੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਬੁਰਜ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਤਿਹਾਸ
ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੱਧਕਾਲੀ ਸਲਤਨਤਾਂ, ਰਾਜਪੂਤ ਤਾਕਤਾਂ, ਮੁਗਲ ਦੌਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬਦਲਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖੀ ਹੈ। ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ ਦੀ ਕੈਦ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਤੱਕ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਹਰ ਇੱਟ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਪੰਨੇ ਦੀ ਗਵਾਹ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਬਠਿੰਡਾ ਦਾ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ, ਬਠਿੰਡਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹਕੂਮਤਾਂ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਦੇਖਿਆ
