ਕਿਲ੍ਹਾ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ
ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਬਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਸਿਰਫ਼ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਬਦਲਾਅ, ਜੰਗਾਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੋਈ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ 43 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਦੌਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਤੱਕ ਦੇ ਲੰਮੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਗਵਾਹ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਕਿਲ੍ਹਾ ਕਦੋਂ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਬਣਾਇਆ?
ਕਿਲ੍ਹਾ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਉਸਾਰੀ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਭੰਗੀਆਂ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਕੇ ਪੱਕੀ ਫੌਜੀ ਕਿਲ੍ਹਾਬੰਦੀ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ।
ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ਪਈ?
18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਅਫ਼ਗਾਨ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਲੁੱਟਮਾਰ ਦਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਗ੍ਰੈਂਡ ਟਰੰਕ ਰੋਡ ਵੱਲੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਲਈ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਸਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਫੌਜੀ ਠਿਕਾਣੇ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਇਸੇ ਰਣਨੀਤਕ ਲੋੜ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਚੁਣੀ ਗਈ।
ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਦੇਖੀਆਂ?
ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮੈਦਾਨੀ ਜੰਗ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1800ਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੌਰ ਨਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। 1849 ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਨਾਲ ਕਿਲ੍ਹਾ ਵੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ।
ਕਿਹੜੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰਿਹਾ?
ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਬੰਧ ਸਰਦਾਰ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੈ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਰੱਖਿਆ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਅਤੇ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ 1805 ਤੋਂ 1809 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ੁੱਦੀਨ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮਹੱਤਵ ਕੀ ਸੀ?
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਸਿਰਫ਼ ਰੱਖਿਆ ਕਿਲ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸੈਨਿਕ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਤੋਸ਼ਾਖਾਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਤੇ ਗੋਲਾ-ਬਾਰੂਦ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਸਤੂ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਬੰਧ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਨਾਲ ਵੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਵੀ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਅੱਗੇ ਕੀ ਬਣਿਆ?
1849 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਢਾਂਚੇ ਵੀ ਬਣੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ।
ਅੱਜ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕੀ ਹੈ?
ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ 2006 ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ 2017 ਵਿੱਚ ਜਨਤਾ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਹਥਿਆਰਾਂ, ਅਜਾਇਬਘਰ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਬਹਾਲੀ ਦਾ ਕੰਮ ਪੜਾਅਵਾਰ ਜਾਰੀ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ
ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਬੁਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਕੀਮਤ ਉਸ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਪਰਦਾ ਦੇਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਤੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਤੱਕ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬਦਲਦੀ ਸਿਆਸੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਇੱਕ ਜਿਉਂਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ।
