ਜਦੋਂ ਭਰੋਸਾ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ…

ਜਸਵੀਰ ਭਖਤੂ
ਸੰਪਰਕ: 98766-90208
ਇਨਸਾਨੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ, ਭਰੋਸੇ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਥ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਹਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਨਰਮ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹੀ ਭਰੋਸਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਮੀਦਾਂ ਬਿਖਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬੇਗਾਨੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਬਦਲਾਅ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਪੱਥਰ’ ਵਰਗਾ ਸਖ਼ਤ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਤੋਂ ਕਠੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹਰ ਦਿਲ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਭੋਲੇਪਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ’ਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਨਾਲ ਰੂਬਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਝਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸੱਚਾਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਹਰ ਰਿਸ਼ਤਾ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਲੋਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਨਰਮੀ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਅਨੁਭਵ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਡਰ, ਸਾਵਧਾਨੀ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਖ਼ਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਭਰੋਸੇ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਹੀ ਧੋਖਾ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਪੀੜਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵੇਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਦੀ ਨਰਮੀ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜਿਉਣ ਲਈ ਦਿਲ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਕੈਦ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਹੱਸਦਾ-ਬੋਲਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਦੂਰੀ ਬਣਾਉਣ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਤਨਹਾਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਕਹਿਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਦਬਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੋਂ ਉਹ ਆਮ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਟੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਚੁੱਪੀ ਉਸ ਦੀ ਆਦਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਅਦਿੱਖ ਕੰਧ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਦੁਨੀਆ ਅੱਗੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਹ ਜਤਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੁੜ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਜੁੜਨਗੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਸਖ਼ਤੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਢਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਚੋਟਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ‘ਪੱਥਰ’ ਬਣ ਜਾਣਾ ਕਦੇ ਵੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਸਖ਼ਤ ਦਿਲ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਦਰਦ ਘੱਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਗਰਮਾਹਟ ਤੋਂ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਿਖਾਵਾ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਇਕੱਲਾਪਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਜਜ਼ਬਾਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਹਨ। ਰੋਣਾ, ਦੁਖੀ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਜੇ ਵੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਲੋਕ ਸਮਾਜ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨੂੰ ਛਿਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਅਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਮੋੜ ’ਤੇ ਧੋਖੇ, ਤਨਹਾਈ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਤਜਰਬੇ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕਠੋਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਸਮਝਦਾਰ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਨਰਮੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਸੁਣਨਾ, ਆਪਣੇ ਸ਼ੌਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੁਝ ਪਲ ਕੱਢਣਾ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਦੋਸਤ, ਸਮਝਦਾਰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹਮਦਰਦ ਵਿਅਕਤੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘੱਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਿਉਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਰੋਸੇ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਵਰਗਾ ਸਖ਼ਤ ਵੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਦਰਦ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਵੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਨਰਮੀ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਮਰਨ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਰੀਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਜ਼ਬਾਤ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।