ਜੈਵਿਕ ਭੋਜਨ ਦਾ ਵੱਧਦਾ ਰੁਝਾਨ: ਹਕੀਕਤ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਚਾਰ?

ਸੁਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ
ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜੈਵਿਕ ਭੋਜਨ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਸਟੋਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਥਾਨਕ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਤੱਕ, ਜੈਵਿਕ ਫਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਅਨਾਜ਼, ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕੀਤੇ ਖਾਦ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲਫਾਂ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਖਾਸ ਥਾਂ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਵੱਧ ਕੀਮਤ ਅਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਤਿਆਰ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੱਖੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਜੈਵਿਕ ਭੋਜਨ ਉਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਹਨ ਜੋ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ, ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ, ਜੈਨੇਟਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੋਧੇ ਗਏ ਜੀਵਾਂ, ਵਿਕਾਸ ਹਾਰਮੋਨਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਗਾਏ ਅਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੰਪੋਸਟ ਖਾਦ, ਫਸਲ ਚੱਕਰ, ਜੈਵਿਕ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਟਿਕਾਊ ਖੇਤੀ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜੈਵਿਕ ਭੋਜਨ ਦੀ ਵੱਧਦੀ ਮੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧ ਰਹੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਰਵਾਇਤੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਖਾਦ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਮਿਲਾਵਟਾਂ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਤ ਹਨ। ਜੈਵਿਕ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਕੁਦਰਤੀ, ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਟਾਮਿਨ, ਖਣਿਜ ਅਤੇ ਐਂਟੀਆਕਸੀਡੈਂਟ ਵਧੇਰੇ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਨਤੀਜੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵੀ ਜੈਵਿਕ ਭੋਜਨ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਦੀ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਵਿਗਾੜ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵੱਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਜੈਵਿਕ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਟਿਕਾਊ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਮੰਨ ਰਹੇ ਹਨ।
ਪਸ਼ੂ ਭਲਾਈ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਵੀ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੈਵਿਕ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮਾਹੌਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਮਿਲਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਸਵਾਲ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ—ਕੀ ਜੈਵਿਕ ਭੋਜਨ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਨਾ ਵਧੀਆ ਹੈ? ਇਸਦਾ ਜਵਾਬ ਇੰਨਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਈ ਖੋਜਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਐਂਟੀਆਕਸੀਡੈਂਟਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਕੁਝ ਵੱਧ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਵਿਗਿਆਨੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਅੰਤਰ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੁਰਾਕ ਲਈ ਜੈਵਿਕ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਲਾਭ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮੋਟਾ ਅਨਾਜ ਖਾਣ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜੈਵਿਕ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜੈਵਿਕ ਭੋਜਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋਖ਼ਮ-ਰਹਿਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਕੁਦਰਤੀ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਕਾਰਕਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮੰਨ ਲੈਣਾ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਦਾ ਅਰਥ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਇੱਕ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਜੈਵਿਕ ਭੋਜਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਆਲੋਚਨਾ ਇਸਦੀ ਉੱਚੀ ਕੀਮਤ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੈਵਿਕ ਉਤਪਾਦ ਰਵਾਇਤੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹਿੰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਵਧੇਰੇ ਮਿਹਨਤ-ਮੰਗਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਦੀਨਾਂ ਦੀ ਹੱਥੀਂ ਸਫਾਈ, ਸਾਵਧਾਨੀਪੂਰਵਕ ਫਸਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਈ ਵਾਰ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵੀ ਘੱਟ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਰਨ (ਸਰਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ) ਦੀ ਲਾਗਤ ਵੀ ਕੀਮਤ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਨਿਯਮਤ ਜਾਂਚਾਂ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੈਵਿਕ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ, ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਵਟ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੈਵਿਕ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਜੇ ਵੀ ਕੁੱਲ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਾਗਤ ਹੋਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜੈਵਿਕ ਭੋਜਨ ਦੀ ਉੱਚੀ ਕੀਮਤ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ। ਆਲੋਚਕਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਮੀਅਮ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਮਰੱਥ ਵਰਗ ਦੀ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਹਿਸ ਜਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਸਦੇ ਲਾਭ ਇਸ ਦੀ ਵਾਧੂ ਕੀਮਤ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਭੋਜਨ ਦੇ ਕਈ ਫਾਇਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਘੱਟ ਸੰਪਰਕ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੱਖੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਭਲਾਈ ਦੇ ਉੱਚ ਮਾਪਦੰਡ। ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰੀ ਹੱਲ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਜੈਵਿਕ ਭੋਜਨ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਾਭ ਜ਼ਰੂਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਭੋਜਨ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਹੋਵੇ। ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿਹਤਕ ਲੋੜਾਂ, ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਫੈਸਲੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਫਲਾਂ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਸੰਪੂਰਨ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਖੁਰਾਕ, ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਭੋਜਨ ਜੈਵਿਕ ਹੈ ਜਾਂ ਰਵਾਇਤੀ। ਜੈਵਿਕ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਜੀਵਨ ਵੱਲ ਵਧਣ ਦੇ ਕਈ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।