ਇਰਾਨ-ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਜੰਗ: ਤੀਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦਾ ਖਤਰਾ ਮੰਡਰਾਿੲਆ

ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਇਰਾਨ ’ਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਹਮਲੇ, ਇਰਾਨ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡੀ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ

ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, (ਏਕਜੋਤ ਿਸੰਘ): ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਹਾਲਾਤ ਬੇਹੱਦ ਵਿਸਫੋਟਕ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। 28 ਫਰਵਰੀ 2026 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਜੰਗ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇਰਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਢਾਂਚੇ, ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕੇਂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਇਰਾਨ ਨੇ ਵੀ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਸਮੇਤ ਪੂਰੇ ਖਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ‘ਤੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਅਤੇ ਡਰੋਨਾਂ ਦੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ‘ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਐਪਿਕ ਫਿਊਰੀ’ (Operation Epic Fury) ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਰੋਅਰਿੰਗ ਲਾਇਨ’ (Operation Roaring Lion) ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹਮਲੇ ਇਰਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸੱਤਾ ਪਰਿਵਰਤਨ (Regime Change) ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਰਾਨ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨੇਤਾ ਆਇਤੁੱਲਾ ਅਲੀ ਖ਼ਮੇਨੇਈ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਹੋਰ ਭੜਕਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਿਜ਼ਕਰਯੋਗ ਹੈ ਿਕ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਹਵਾਈ ਫੌਜ (IAF) ਦੇ F-35 ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੇ ਤਹਿਰਾਨ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇਰਾਨੀ ਯਾਕ-130 ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਡੇਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ: ਤਹਿਰਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮਿਕ ਰੈਵੋਲਿਊਸ਼ਨਰੀ ਗਾਰਡ ਕੋਰ (IRGC) ਦੇ ਕਈ ਕਮਾਂਡ ਸੈਂਟਰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਅਤੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਕੇਂਦਰ: ਖੋਜਿਰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਉਤਪਾਦਨ ਕੰਪਲੈਕਸ ਅਤੇ ਕਈ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰਾਂ ‘ਤੇ 2000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਹਨ।
ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ: ਇਰਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦਫਤਰ ਅਤੇ ਸੁਪਰੀਮ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕਿਓਰਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਰਾਨ ਦੀ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ: ‘ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਟਰੂ ਪ੍ਰੋਮਿਸ IV’
ਇਰਾਨ ਨੇ ਵੀ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਜਵਾਬੀ ਹਮਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਹਨ:
ਇਜ਼ਰਾਈਲ ‘ਤੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹਮਲੇ: ਇਰਾਨ ਨੇ ਤੇਲ ਅਵੀਵ ਅਤੇ ਯੇਰੂਸ਼ਲਮ ਵੱਲ ਸੈਂਕੜੇ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਦਾਗੀਆਂ ਹਨ। ਬੇਤ ਸ਼ੇਮੇਸ਼ (Beit Shemesh) ਵਰਗੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਧਮਾਕਿਆਂ ਕਾਰਨ ਕਈ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
ਅਮਰੀਕੀ ਬੇਸ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ‘ਤੇ: ਜਾਰਡਨ, ਕੁਵੈਤ, ਬਹਿਰੀਨ, ਕਤਰ ਅਤੇ ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜੀ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ‘ਤੇ ਡਰੋਨ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਕੁਵੈਤ ਵਿੱਚ 4 ਅਮਰੀਕੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਸਤੇ ਦੀ ਨਾਕਾਬੰਦੀ: ਇਰਾਨ ਨੇ ਹਾਰਮੁਜ਼ ਦੀ ਜਲਡਮਰੂ (Strait of Hormuz) ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਤੇਲ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਅਸਮਾਨੀ ਚੜ੍ਹ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਅਸਰ: ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ (UAE) ਦੇ ਦੁਬਈ ਅਤੇ ਅਬੂ ਧਾਬੀ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਰਾਨੀ ਡਰੋਨਾਂ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਪਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਤ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ (UN) ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਜੰਗਬੰਦੀ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਰਾਨ ਦੀ ਫੌਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਇਹ ਹਮਲੇ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣਗੇ।
ਇਰਾਨ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਅਰਥਚਾਰੇ (Global Economy) ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ‘ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਬੇਹੱਦ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਵ ਅਰਥਚਾਰੇ ‘ਤੇ ਜੰਗ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ

1. ਕੱਚੇ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਉਛਾਲ
   ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਤੇਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਜੰਗ ਕਾਰਨ ਤੇਲ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚੀ ਹੋਈ ਹੈ:
   ਕੀਮਤਾਂ $150 ਦੇ ਪਾਰ: ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੱਚਾ ਤੇਲ (Brent Crude) ਲਗਭਗ $80-$90 ਪ੍ਰਤੀ ਬੈਰਲ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਵਧ ਕੇ $150 ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਮਾਹਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਹਾਲਾਤ ਨਾ ਸੁਧਰੇ ਤਾਂ ਇਹ $200 ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
   ਹਾਰਮੁਜ਼ ਜਲਡਮਰੂ (Strait of Hormuz) ਦੀ ਨਾਕਾਬੰਦੀ: ਦੁਨੀਆ ਦਾ 20% ਤੇਲ ਇਸ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਰਾਨ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
2. ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮਹਿੰਗਾਈ (Inflation)
   ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਧਣ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕੀਮਤ ‘ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ:

ਟਰਾਂਸਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਖਰਚਾ: ਡੀਜ਼ਲ ਅਤੇ ਪੈਟਰੋਲ ਮਹਿੰਗਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮਾਲ-ਢੁਆਈ ਦੇ ਕਿਰਾਏ ਵਧ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ 30-40% ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਹਵਾਈ ਸਫ਼ਰ: ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਤੇਲ (ATF) ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਧਣ ਨਾਲ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਟਿਕਟਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦੁੱਗਣੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ।

3. ਸ਼ੇਅਰ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ (Stock Market Crash)
   ਜੰਗ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਹੈ:
   ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ: ਨਿਊਯਾਰਕ (Wall Street) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੁੰਬਈ (Sensex) ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ੇਅਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਡਿੱਗ ਗਏ ਹਨ। ਇਕੱਲੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ੇਅਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਅੰਦਰ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਡੁੱਬ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
   ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ: ਜਦੋਂ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਸਥਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
4. ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ
   ਇਰਾਨ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਜੰਗ ਕਾਰਨ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਸਤੇ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ:
   ਲਾਲ ਸਾਗਰ (Red Sea) ਦਾ ਸੰਕਟ: ਹੂਤੀ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਅਤੇ ਇਰਾਨੀ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਕਾਰਨ ਵਪਾਰਕ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਗਾ ਕੇ ਜਾਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਮਾਨ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ 15-20 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਦੇਰੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
   ਕਈ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਰੁਕਣ ਕਾਰਨ ਆਟੋਮੋਬਾਈਲ ਅਤੇ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।
   ਜੇਕਰ ਅਮਰੀਕਾ ਇਰਾਨ ਦੇ ਤੇਲ ਖੂਹਾਂ (Oil Fields) ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਇੱਕ “ਮਹਾ-ਮੰਦੀ” (Great Recession) ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਅਤੇ IMF ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਜੰਗ ਕਾਰਨ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਕਾਸ ਦਰ (Global GDP) ਵਿੱਚ 2-3% ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।