ਪੰਜਾਬ : ਸੰਘਰਸ਼, ਸੰਤਾਪ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਚੁਣੌਤੀਆਂ

ਖਾਸ ਰਿਪੋਰਟ
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਹਮਲਿਆਂ, ਜੰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਆਸੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਾ ਦੌਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਨਾਸੂਰ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਪੀੜ ਅੱਜ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੜਕਦੀ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲੱਗ ਗਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਜਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਜਾੜਾ ਸੀ। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸਾਂਝੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੈਡਕਲਿਫ ਲਾਈਨ ਨੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਲਕੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਹਿੱਕ ‘ਤੇ ਵਾਹੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਜਾੜਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਦਸ ਲੱਖ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਬੇਘਰ ਹੋਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇਹ ਵੰਡ ਬਹੁਤ ਦਰਦਨਾਕ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਏ। ਇਸ ਵੰਡ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵੰਡੀਆਂ ਸਗੋਂ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਨਫ਼ਰਤ ਭਰ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਉਠਾਇਆ।
ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਰਾਜ ਬਣ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿਤਕਰੇ ਖਿਲਾਫ ਉੱਠੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਖਤ ਰਵੱਈਆ ਅਪਣਾਇਆ। ਚਾਰ ਜੁਲਾਈ 1956 ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਦੇ ਗੋਲੇ ਛੱਡੇ ਗਏ। ਇਹ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਹਮਲਾ ਸੀ। ਲੰਬੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1966 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਤਾਂ ਬਣਿਆ ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਖੋਹ ਲਏ ਗਏ। ਸੱਠਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਬੌਧਿਕ ਅਤੇ ਜਥੇਬੰਦਕ ਬਗਾਵਤ ਉੱਠੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਲਹਿਰ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਪ੍ਰਥਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਲੁੱਟ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਸੀ ਪਰ ਸਟੇਟ ਨੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਰਜ਼ੀ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ ਗਿਆ।
ਸੱਤਰਵਿਆਂ ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1978 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਵਾਪਰੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਕਾਂਡ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਫਿਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬਾਰੂਦ ਘੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਰਹੇ 13 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭੁੰਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਗੁੱਸਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1982 ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ ਲੱਗਿਆ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਲੁੱਟ, ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਤੇ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸੀ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਦੌਰਾਨ ਲਗਭਗ ਢਾਈ ਲੱਖ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪਰ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਬਜਾਏ ਫੌਜੀ ਹਮਲੇ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ। ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਿਆ ਤੀਜਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖਦਾਈ ਅਧਿਆਇ ਬਣ ਗਿਆ। ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ 40 ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਟੈਂਕਾਂ ਨਾਲ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੇਦੋਸ਼ੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦਾ ਅਨਮੋਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਸਾੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਜੂਨ ਦੇ ਜ਼ਖਮ ਅਜੇ ਅੱਲੇ ਹੀ ਸਨ ਕਿ ਨਵੰਬਰ 1984 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਹੋਇਆ। ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗਲ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਟਾਇਰ ਪਾ ਕੇ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਕੋਈ ਦੰਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦੀ ਮਿਲੀਭੁਗਤ ਜੱਗ ਜ਼ਾਹਿਰ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1984 ਤੋਂ 1995 ਤੱਕ ਦਾ ਦੌਰ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ੂਨੀ ਰਿਹਾ। ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਅਤੇ ਸਟੇਟ ਟੈਰਰਿਜ਼ਮ ਦੀ ਚੱਕੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਪਿਸ ਗਈ। ਇੱਕ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਲੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਬਹੁਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਕੁਨ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲਾਵਾਰਿਸ ਕਹਿ ਕੇ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਗਵਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਭਰਾ ਮਾਰੂ ਜੰਗ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੜਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਤਹਿਤ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਮੰਡੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1996 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਦਰਿਆ ਵਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਬਚੀ ਖੁਚੀ ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਨਸ਼ਿਆਂ ਨੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਿਸਟਮ ਤੋਂ ਭਰੋਸਾ ਹੀ ਉੱਠ ਗਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪਰਵਾਸ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡ ਖਾਲੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹੀ ਘਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਲ ਅਰਬਾਂ ਰੁਪਏ ਫੀਸਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬੌਧਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਗੋਂ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਖੋਖਲਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਗੈਂਗਸਟਰ ਕਲਚਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਗੈਂਗਸਟਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਫਿਰੌਤੀਆਂ ਮੰਗਣਾ ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਕੌੜੀ ਸੱਚਾਈ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਭਾਗ 1: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਮਸਲਾ
ਇੱਕ ਆਰਥਿਕ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬੰਜ਼ਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਸਿਆਸੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਹੀ ਹੈ।

ਲੜਕੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ – ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ
ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲੜਕੀਆਂ ਦਾ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅਰਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ) ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਵਧਿਆ ਹੈ।
ਕਈ ਵਾਰ ਫਰਜ਼ੀ ਵਿਆਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲਿਜਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਗਈਆਂ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਲੜਕੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀ ਕਾਰਨ ਗਲਤ ਰਸਤਿਆਂ ‘ਤੇ ਪੈਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਪਹਿਲੂ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦਾ “ਪਾਣੀ, ਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨੀ” ਤਿੰਨੋਂ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ। 1947 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਇਹ ਦੁਖਾਂਤ ਅੱਜ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ।ਪੰਜਾਬ “ਬਾਹਰੀ ਹਮਲਿਆਂ” ਤੋਂ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਿੱਤਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਿਛਲੇ 40 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ “ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ” ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਦੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਗੈਂਗਸਟਰਵਾਦ ਤੱਕ, ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਲਗਾਤਾਰ ਸਦਮੇ (Trauma) ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਹੈ।

ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ‘ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਸਿਧਾਂਤ’ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀ ‘ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਹੱਕ ਉਸੇ ਰਾਜ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਰਿਆ (ਸਤਲੁਜ, ਬਿਆਸ, ਰਾਵੀ) ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ੭੫% ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਣੀ ਗੈਰ-ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਰਾਜਾਂ (ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ) ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

1976 ਦਾ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ SYL
ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੌਰਾਨ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇੱਕਤਰਫ਼ਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕੀਤੀ। 1972 ਵਿੱਚ ਕਪੂਰੀ (ਪਟਿਆਲਾ) ਵਿਖੇ ਸਤਲੁਜ-ਯਮੁਨਾ ਲਿੰਕ (SYL) ਨਹਿਰ ਦਾ ਟੱਕ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ‘ਨਹਿਰ ਰੋਕੋ ਮੋਰਚਾ’ ਲਗਾਇਆ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ‘ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ’ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ।

ਅਜੋਕੀ ਸਥਿਤੀ: ਡਾਰਕ ਜ਼ੋਨ
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀ ਖੋਹੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣਾ ਪਿਆ। ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 150 ਵਿੱਚੋਂ 117 ਬਲਾਕ ‘ਡਾਰਕ ਜ਼ੋਨ’ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਜੇਕਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੁੱਟ ਨਾ ਰੁਕੀ, ਤਾਂ ਅਗਲੇ 20-25 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ।
ਭਾਗ 2: ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ – ਲਾਵਾਰਿਸ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸੱਚ
ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਉਹ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਉਸ ਵਹਿਸ਼ੀ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤ ‘ਲਾਵਾਰਿਸ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ।

ਖੋਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
ਜਦੋਂ ਖਾਲੜਾ ਜੀ ਇੱਕ ਲਾਪਤਾ ਦੋਸਤ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਗਏ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜੀਬ ਅੰਕੜੇ ਮਿਲੇ। ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤੇਲ ਮੰਗਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਲਾਵਾਰਿਸ’ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਖੌਫ਼ਨਾਕ ਅੰਕੜੇ
ਖਾਲੜਾ ਜੀ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ (ਦੁਰਗਿਆਣਾ ਮੰਦਰ, ਪਾਤਾਲਪੁਰੀ ਅਤੇ ਤਰਨਤਾਰਨ) ਦਾ ਡਾਟਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ:
2,097 ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲਾਵਾਰਿਸ ਕਹਿ ਕੇ ਜਲਾਇਆ ਗਿਆ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ।
ਜੇਕਰ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 25,000 ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਹਾਦਤ
6 ਸਤੰਬਰ 1995 ਨੂੰ ਭਾਈ ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰੋਂ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਬੇਅੰਤ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ ਵਿਖੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਰੋੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਭਾਗ 3: ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਜਾਲ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਾ ਕੋਈ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ “ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਹਮਲਾ” ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।

ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਉਭਾਰ (ਚਿੱਟਾ)
1996 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਨਸ਼ਿਆਂ (ਅਫ਼ੀਮ, ਪੋਸਤ) ਦੀ ਥਾਂ ਘਾਤਕ ਕੈਮੀਕਲ ਨਸ਼ਿਆਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ।
‘ਚਿੱਟਾ’ (Heroin/Synthetic drugs) ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੱਥਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿਵੇ ਬਾਲ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

ਨਸ਼ਾ, ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਗੱਠਜੋੜ
ਕਈ ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ ਜਾਂਚ ਰਿਪੋਰਟਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ਸ਼ੀਕਾਂਤ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ) ਨੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰੀ ਵੱਡੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਰਹੱਦਾਂ ‘ਤੇ ਤਾਰ ਲੱਗੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਰੋੜਾਂ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਅੰਦਰ ਆਉਣਾ ਬਿਨਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਸ਼ਹਿ ਦੇ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।

ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਨਸ਼ੇ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੁੱਟ-ਖੋਹ, ਚੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਵਧੀ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜਾਂ ਨਸ਼ਾ ਛੁਡਾਊ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਰਕ ਭੋਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ‘ਅਦਿੱਖ’ ਰੂਪ ਹੈ।
ਭਾਗ 4: ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੇਗਾਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਰਾਹ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਏਜੰਟਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਲੀ-ਮੋਹੱਲੇ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ‘ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ’ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਦਿਖਾ ਕੇ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਠੱਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਗਲਤ ਰਸਤਿਆਂ (Donkey Route) ਰਾਹੀਂ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨਾਂ ਗੁਆ ਬੈਠਦੇ ਹਨ।

ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਵੈਰੀ
ਕੈਨੇਡਾ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਦੁਬਈ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਨਵੇਂ ਆਏ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁੰਡੇ-ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਸੋਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਘੱਟ ਦਿਹਾੜੀ: ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਿਹਾੜੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪੈਸੇ ਦੇ ਕੇ 12-14 ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਨਰਕ: ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ 10-10 ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।